Azerbaycan’ın siyasi ve ideolojik tarihinde önemli bir yere sahip olan “Bütünleşme, Milletleşme, Devletleşme” modeli, son dönemde yeniden kamuoyu ve akademik tartışmaların merkezine taşındı. Konsept, Azerbaycan’ın ikinci cumhurbaşkanı ve halk hareketinin lideri Əbülfəz Elçibəy tarafından geliştirilmişti.
Halk Parlamentosu milletvekili Teymur Eminbeyli, söz konusu modelin yalnızca tarihsel bir slogan olmadığını, milli birlik, devletçilik ve jeopolitik perspektifler açısından Azerbaycan’ın geleceğini şekillendiren temel bir düşünce sistemi olduğunu ifade etti.
Milli bilinçten devlet gücüne uzanan süreç
Uzmanlar, üç aşamalı bu modelin bir milletin oluşum ve güçlenme sürecini sistematik biçimde açıkladığını belirtiyor. İlk aşama olan milletleşme, milli kimliğin ve bilincin oluşumunu esas alıyor. Dil, kültür, tarih ve ortak değerler etrafında şekillenen birlik, toplumun temelini oluşturuyor.
Eminbeyli, bu süreci şöyle özetledi:
“Milletleşme olmadan devletleşme sağlam temellere oturamaz. Güçlü bir devlet için önce güçlü bir milli kimlik gerekir.”
Devletleşme: Bağımsızlığın kurumsallaşması
İkinci aşama devletleşme, milli iradenin siyasi yapılar aracılığıyla hayata geçirilmesini ifade ediyor. Bu aşama, Azerbaycan’ın hem kuzey hem de güney bölgelerinde bağımsız ve güçlü devlet yapıları oluşturmayı hedefliyor.
Siyasi analistler, devletleşmenin yalnızca bağımsızlık ilanıyla sınırlı olmadığını; hukuk sisteminin güçlendirilmesi, ekonomik istikrarın sağlanması ve uluslararası alanda etkinliğin artırılmasını da kapsadığını belirtiyor.
Bütünleşme: Tarihi ve stratejik hedef
Son aşama olan bütünleşme, parçalanmış Azerbaycan coğrafyasının tek bir siyasi yapı altında birleşmesini öngörüyor. Bu anlayış, “Bütün Azerbaycan” idealiyle ifade edilirken hem tarihi bir hedef hem de stratejik bir vizyon olarak öne çıkıyor.
Eminbeyli bu konuyu şöyle değerlendirdi:
“Bütünleşme sadece coğrafi bir mesele değildir. Aynı zamanda zihinsel, kültürel ve siyasi bir birliktir. Bu ideal yaşadıkça milli yönümüz de korunacaktır.”
Günümüzde artan önemi
Küreselleşme ve bölgesel gelişmeler ışığında bu konseptin önemi yeniden öne çıkıyor. Milli kimliğin korunması, devlet egemenliğinin güçlendirilmesi ve bölgesel iş birliklerinin artırılması açısından model dikkat çekiyor.
Akademik çevrelerde de “Bütünleşme, Milletleşme, Devletleşme” anlayışı üzerine çalışmaların arttığı gözlemlenirken, analistler bu yaklaşımın sadece Azerbaycan için değil, Türk dünyasının entegrasyon süreci için de teorik bir temel sunduğunu vurguluyor.
Teymur Eminbeyli, modelin geçmişin mirası olmanın ötesinde, geleceğe yön veren stratejik bir vizyon olduğunu belirtti.