Tarihi Demirciler çarşısında geçmişte ateşin yardımıyla ve insan gücüyle demire şekil ve estetik verilen en önemli sanatlardan biridir. Demircilikte, ocağın büyük önemi bulunmaktadır. Hararetli olması istenen ocağın demirin soğuk etkisini yumuşatması, hatta eritmesi demircinin işini kolaylaştıran en önemli detaylardan birdir.
“Her usta bir marka”
Diyarbakır Demirciler Çarşısı’nda üretilen ürünlerin üzerlerine her usta kendi özel işaretinden oluşan bir damga vuruyor. Bu işaret aynı zamanda o ürün için garanti anlamı taşıyor. Diyarbakır tarihi ve geleneksel dokusu içinde yer alan birçok ev, cami, kilise ve hanlarda, ustaların el emeği ve ustalıklarını yani hünerlerini gösterebildikleri demircilik sanatı örneklerini görmek mümkündür.
“Demirciler çarşısı bir kültürdür”
Farklı köken ve dinlere mensup birçok demirci ustası, birlikte çalışarak Diyarbakır tarihi dokusuna zenginlik katmıştır. Diyarbakır demir işçiliği zanaatının ustalarından biri de, 1923-2006 yılları arasında yaşamış ve aynı zamanda yanında demirci çıraklığı yapmış olmasını kitaplarında övünerek anlatan ünlü Diyarbakırlı felsefeci/yazar Mıgırdiç Margosyan’ın dayısı da olan ve yöre halkı tarafından “Haço Dayı” olarak çağrılan “Haçadur Temiz” ustadır. Haçadur Temiz Usta gibi, birçok demirci ustası, kaynak puntu ve perçin olmaksızın, örs, çekiç ve körük ateşi ile dövme, bükme, burgu, germe ve sürgü gibi yöntemlerle adeta kuyumcu hassasiyeti ile takı estetiği yaratır gibi demircilik zanaatını icra etmişlerdir.
Demircilerin hemen yanı başında kalaycılar, tenekeciler, sobacılar, anahtarcılar, kilitçiler, onları takiben tornacılar ve giderek otomotiv sektörünün gelişmesiyle birlikte kaportacılar, motorcular, demirci çarşılarının demirbaşları olarak yerlerini aldılar. Bir başka anlatımla sınai hayat, Demirciler Çarşısı’ndan başladı. Orijinali bulunamayan bir otomobil yedek parçasının kırık hâlini gören demirci ustası, en fazla bir günde onun kopyasını yapabiliyordu.