Diyarbakır’ın tarihî Sur ilçesinde geçmişten günümüze ulaşan yapılardan biri olan Sarı Saltuk Türbesi, hem mimarisi hem de çevresinde oluşan ziyaret kültürüyle kentin dikkat çeken mekânları arasında yer alıyor.
Melik Ahmet Caddesi üzerinde bulunan türbenin hangi tarihte inşa edildiğine ilişkin kesin bir kitabe veya belge bulunmuyor. Ancak yapının mimari özelliklerinden hareketle 16. yüzyıla, Kanuni Sultan Süleyman dönemine tarihlendirildiği belirtiliyor.
Bu değerlendirmeler doğrultusunda türbenin yaklaşık beş asırlık bir geçmişe sahip olduğu kabul ediliyor.
Türbenin kimliği konusunda farklı anlatımlar bulunuyor
Halk arasında Sarı Saltuk Türbesi olarak bilinen yapının kime ait olduğu konusunda farklı bilgiler bulunuyor.
Diyarbakır’a ilişkin bazı kaynaklarda türbede Gülşeniyye Tarikatı mensubu ve “Sarı Sadık” lakabıyla anılan Şeyh Sadık Ali’nin medfun olduğu aktarılıyor.
Öte yandan Sarı Saltuk ismi, Anadolu ve Balkanlar'da yüzyıllardır devam eden menkıbe ve ziyaret kültürüyle öne çıkıyor. Sarı Saltuk adına farklı coğrafyalarda makam ve türbelerin bulunması, şahsiyet etrafında oluşan kültürün geniş bir alana yayıldığını gösteriyor.
Anadolu ve Balkanlar’da çok sayıda makam bulunuyor
Sarı Saltuk hakkında oluşan anlatıların önemli kaynaklarından biri, Cem Sultan’ın isteği üzerine Ebülhayr-ı Rûmî tarafından kaleme alınan Saltuknâme olarak biliniyor.
Eserde Sarı Saltuk hakkında aktarılan tarihî bilgilerle menkıbevi anlatılar iç içe yer alıyor. Sarı Saltuk adına Anadolu ve Balkanlar’ın çeşitli noktalarında makam ve türbelerin bulunması da bu geleneğin yüzyıllar boyunca farklı bölgelere taşındığını ortaya koyuyor.
Diyarbakır da Sarı Saltuk’la ilişkilendirilen bu merkezler arasında bulunuyor.
Siyah bazalt ve beyaz kalker aynı yapıda buluşuyor
Türbenin mimarisi ise Diyarbakır’ın geleneksel yapı karakterini yansıtması açısından dikkat çekiyor.
Sekizgen plan üzerine inşa edilen tek katlı yapıda kesme taş kullanılmış. Yapının iç kısmında kubbe, dış bölümünde ise piramidal görünümlü bir çatı bulunuyor.
Diyarbakır mimarisinin karakteristik unsurlarından olan siyah bazalt taş ile beyaz kalkerin birlikte kullanılması, türbeye kentin geleneksel mimari dokusunu kazandırıyor.
Türbenin kesin yapım tarihinin bilinmemesi nedeniyle 16. yüzyıla yapılan tarihlendirmenin mimari değerlendirmeye dayandığı, bunun kesin bir inşa tarihi olarak değerlendirilmemesi gerektiği belirtiliyor.
Cuma günleri ziyaretçi sayısı artıyor
Sarı Saltuk Türbesi, özellikle cuma günlerinde ziyaretçilerin yoğun ilgi gösterdiği mekânlardan biri olarak öne çıkıyor.
Vatandaşlar ibadetlerinin ardından türbeyi ziyaret ederek dua ediyor. Halk arasında ise türbenin üç cuma üst üste ziyaret edilmesi ve aynı dileğin tutulması halinde duanın kabul olacağı yönünde bir inanış bulunuyor.
Bu inanışın dinî veya tarihî açıdan kesinliği bulunmazken, halk arasında aktarılan bir ziyaret geleneği olarak varlığını sürdürdüğü görülüyor.
Türbede ziyaretçilere sessizlik uyarısı
Türbenin ibadet bölümünün girişinde bulunan “Huzurlu bir ibadet için telefonlarınızı kapatın” uyarısı da ziyaretçilerin dikkatini çekiyor.
Uyarıyla birlikte ibadet ve ziyaret sırasında sessizliğin korunması, telefon kullanımından kaçınılması ve tarihî yapıya zarar verebilecek davranışlarda bulunulmaması isteniyor.
Diyarbakır’ın tarihî Sur ilçesinde geçmişten bugüne ulaşan yapılardan biri olan Sarı Saltuk Türbesi, yapım tarihine ilişkin belirsizliğine rağmen mimari özellikleri ve çevresinde yaşatılan ziyaret kültürüyle kentin tarihî hafızasında varlığını sürdürüyor.