Diyarbakır’ın tarihi Sur ilçesinde, Urfa Kapısı tarafında Melik Ahmet Caddesi üzerinde bulunan Melik Ahmet Paşa Hamamı, yüzyıllara uzanan geçmişiyle kentin tarihî dokusunun dikkat çeken yapılarından biri olarak öne çıkıyor.
Tarihi kaynaklarda Melek Ahmet Paşa Hamamı ve Melik Ahmet Paşa Hamamı olmak üzere farklı isimlerle anılan yapı, 423 ada 42 parselde tescilli bulunuyor. Aynı cadde üzerinde yer alan Melik Ahmet Paşa Camii ile taşıdığı isim benzerliği, bölgenin tarihî adlandırmasında da iz bırakırken, semtin 1800’lü yıllardan bu yana Melik Ahmet adıyla anıldığı belirtiliyor.
16. yüzyılda inşa edildi
Tarihî kaynaklar üzerinden yapılan araştırmalara göre hamam, Hicri 972-975, Miladi 1564-65 ile 1567-68 yılları arasında inşa edildi. Yapının, Diyarbakır doğumlu Osmanlı devlet adamı Melek Ahmet Paşa tarafından yaptırıldığı aktarılıyor.
Diyarbakır ve Bağdat eyalet valilikleri yapan, Avcı Mehmed döneminde sadrazamlık görevinde bulunan Melek Ahmet Paşa'nın yaptırdığı hamamın, Paşa tarafından camiye vakfedilen yapılardan biri olduğu belirtiliyor. Hamamın yanı sıra bitişiğindeki dükkânların da caminin ihtiyaçları için vakfedildiği kaydediliyor.
Suyunu yüzyıllar önce kente getirilen Hamravat kaynağından aldı
Tarihi yapının bir başka dikkat çekici özelliği ise su kaynağı. Melik Ahmet Hamamı, Diyarbakır'ın tarihî su sistemlerinden biri olan Hamravat kaynağından su alan hamamlar arasında gösteriliyor.
1535 yılında Gözeli köyünden Diyarbakır'a getirilen Hamravat suyunun, Urfa Kapı ile Dağ Kapı arasından surların içerisine girerek Ulu Cami başta olmak üzere han, hamam ve evlere dağıtıldığı aktarılıyor.
Diyarbakır'ı ziyaretleri sırasında kentin tarihî yapılarını anlatan Evliya Çelebi'nin de Melik Ahmet Hamamı'ndan söz ettiği ve yapıyı “iç açıcı, hoş, aydınlık bir hamam” olarak nitelendirdiği belirtiliyor.
Bazalt taşlarıyla inşa edildi
Osmanlı hamam mimarisinin özelliklerini taşıyan yapı, kent kapılarından birinin yakınında yer alan külliye hamamı niteliğinde bulunuyor. Karacadağ bazaltı, kesme bazalt ve moloz taş kullanılan yapı dikdörtgen planlı olarak inşa edildi.
Sur içindeki Osmanlı döneminden günümüze ulaşan hamamlar arasında Vahap Ağa, Kadı, Melik Ahmet Paşa, Deva, Paşa ve Çardaklı hamamları bulunuyor.
Melik Ahmet Paşa Hamamı'nın ise günümüze yalnızca soyunmalık (soğukluk) bölümü ulaşmış durumda. Yapının diğer bölümlerinin zaman içerisinde yıkıldığı belirtiliyor.
Yaklaşık kare planlı olan soğukluk bölümünün 11,55 metreye 12 metre ölçülerinde olduğu, kubbeye geçişin tromplarla sağlandığı ve kubbenin merkezinde sekizgen bir fener bulunduğu aktarılıyor. Yapının kuzey tarafında bulunan asıl girişinin ise ince yonu bazaltla oluşturulduğu, sivri kemer altında lentolu giriş bölümünün ve kemer ayaklarında sütunların bulunduğu belirtiliyor.
Tescil bilgilerine göre hamamın ılıklık bölümü yan yana üçer kubbe ve yarım kubbeden oluşan iç içe iki bölümden meydana gelirken, sıcaklık kısmında dört eyvan ve köşelerde kubbeli hücreler bulunuyordu.
Geçmişte onarımlar geçirdi
Yüzyıllar içerisinde çeşitli onarımlardan geçen tarihî hamamın 1832 ve 1846 yıllarında esaslı tamirat gördüğü, bu onarımlara ilişkin bilgilerin 1864 tarihli belgelerde yer aldığı belirtiliyor.
Hamam kültürünün zaman içerisinde kent yaşamındaki önemini kaybetmesiyle yapı ticari kullanıma yöneldi. Günümüzde ise tarihî yapının hamam işleviyle değil, ticari amaçla kullanıldığı ifade ediliyor.
Sur'daki değişimin içerisinde ayakta kaldı
Melik Ahmet Hamamı'nın günümüze ulaşan bölümü, Sur'daki tarihî dokunun geçirdiği değişimlerin de bir parçası oldu.
2015 yılında Sur'da başlayan olayların ardından Melik Ahmet Caddesi ile Gazi ve İzzet Paşa caddelerinde çeşitli çalışmalar yürütüldü. Bölgedeki sokak sağlıklaştırma çalışmaları kapsamında araç yolu ve kaldırımlar yeniden düzenlenirken, elektrik hatları yer altına alındı ve cadde üzerindeki yapıların cephelerinde yenileme çalışmaları gerçekleştirildi.
Tarihî hamamın büyük bölümü bu süreçten çok daha önce ortadan kalkmış, geriye ağırlıklı olarak giriş ve soyunmalık bölümü kalmıştı. Cadde üzerindeki yenileme ve koruma çalışmaları kapsamında yapının günümüze ulaşan bölümü de tarihî doku içerisinde korunarak varlığını sürdürdü.
Bugün Melik Ahmet Caddesi'nden geçenler, günlük ticari hayatın içerisinde yer alan bu yapının geçmişte bir Osmanlı hamamı olduğunu hatırlatan izleri görebiliyor. Yaklaşık 460 yıllık geçmişiyle Melik Ahmet Paşa Hamamı, Diyarbakır'ın surlarla çevrili tarihî merkezinde geçmiş ile bugünün aynı yapı üzerinde buluştuğu örneklerden biri olarak varlığını sürdürüyor.
