İSTİSMAR EDİLEN KAVRAM VE DEĞERLER

Toplumları ayakta tutan en önemli unsurlar, ortak kavramlar ve değerlerdir. Adalet, özgürlük, din, vatan, millet, insan hakları, demokrasi ve ahlak gibi kavramlar, bireylerin ve toplumların hayatına yön veren temel ilkelerdir. Ancak tarih boyunca bu kavramların bazen gerçek anlamlarından uzaklaştırılarak çeşitli kişi, grup veya kurumlar tarafından çıkar amaçlı kullanıldığı görülmüştür. Bir değerin veya kavramın istismar edilmesi, onun toplum nezdindeki güvenilirliğini zedelediği gibi sosyal birlik ve beraberliği de olumsuz etkiler.

Kavram ve Değer İstismarı Nedir?

İstismar, bir şeyden haksız veya yanlış şekilde yararlanmak anlamına gelir. Kavram ve değer istismarı ise toplum tarafından önem verilen değerlerin, kişisel veya kurumsal çıkar elde etmek amacıyla araç hâline getirilmesidir. Bu durum çoğu zaman insanların duygularını etkilemek, onları belirli bir düşünceye yönlendirmek veya maddi ve manevi kazanç sağlamak amacıyla yapılır.

Örneğin adalet kavramı herkes için eşitliği ifade ederken, bazı çevreler bu kavramı yalnızca kendi çıkarlarını savunmak için kullanabilmektedir. Benzer şekilde özgürlük söylemi, bazen başkalarının haklarını ihlal edecek davranışları meşrulaştırmak amacıyla ileri sürülebilmektedir.

Dinî Değerlerin İstismarı

Tarih boyunca en fazla istismar edilen alanlardan biri din olmuştur. Din, insanların manevi dünyalarına hitap ettiği için büyük bir etkiye sahiptir. Bu nedenle bazı kişi ve gruplar, dinî duyguları kullanarak insanları yönlendirmeye çalışmıştır. Kimi zaman maddi çıkar elde etmek, kimi zaman siyasi güç kazanmak amacıyla dinî söylemler araç hâline getirilmiştir.

Kur’ân-ı Kerîm’de insanların mallarını haksız yere yiyen ve dini çıkarlarına alet eden kimseler eleştirilmiştir.^1 Hz. Peygamber de dini dünya menfaati için kullanmayı kınamıştır.^2 Bu nedenle İslam âlimleri, din adına konuşan kişilerin bilgi, samimiyet ve güvenilirlik açısından dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamışlardır.

Millî ve Manevî Değerlerin İstismarı

Vatan, millet, bayrak ve şehitlik gibi kavramlar toplumların ortak hassasiyetleri arasında yer alır. Bu değerler, milletlerin birlik ve beraberliğini güçlendiren önemli unsurlardır. Ancak zaman zaman bu kavramlar da siyasi veya ekonomik çıkarlar için kullanılabilmektedir. Bir kişinin veya grubun millî değerleri sıkça dile getirmesi, her zaman bu değerlere gerçekten bağlı olduğu anlamına gelmez. Önemli olan söylemden çok davranış ve uygulamadır.

Toplumların sağlıklı gelişebilmesi için millî ve manevî değerlerin propaganda aracı yapılmaması gerekir. Aksi hâlde insanlar zamanla bu değerlere karşı güven kaybı yaşayabilirler.

İnsan Hakları ve Özgürlük Söyleminin İstismarı

Modern dünyada insan hakları ve özgürlük kavramları büyük önem taşımaktadır. Her insanın yaşama, düşünce ve inanç özgürlüğü temel bir haktır. Ancak bazı durumlarda bu kavramlar seçici biçimde kullanılabilmektedir. Bir yerde hak ihlallerine karşı çıkan bazı çevreler, benzer ihlaller başka bir yerde yaşandığında sessiz kalabilmektedir.

Bu durum, insan haklarının evrensel bir değer olmaktan çıkarılıp çıkar merkezli bir araç hâline getirilmesine yol açmaktadır. Oysa insan hakları, kişi veya gruplara göre değişen değil, bütün insanlar için geçerli olan evrensel ilkelerdir.^3

Sosyal Medya ve Değer İstismarı

Günümüzde sosyal medya, değer istismarının en sık görüldüğü alanlardan biri hâline gelmiştir. Duygusal içerikler, yardım kampanyaları, dini ve millî hassasiyetler bazen takipçi kazanmak, reklam geliri elde etmek veya kamuoyu oluşturmak amacıyla kullanılabilmektedir.

Özellikle doğruluğu araştırılmadan paylaşılan haberler, toplumda yanlış algıların oluşmasına neden olmaktadır. Bu nedenle bireylerin duydukları veya gördükleri her bilgiyi sorgulamaları ve güvenilir kaynaklardan doğrulamaları önem taşımaktadır.^4

Sonuç

Kavram ve değerler, toplumların ortak hazinesidir. Bu nedenle onların istismar edilmesi yalnızca bireylere değil, bütün topluma zarar verir. Din, adalet, özgürlük, insan hakları, vatan ve millet gibi değerler günlük çıkarların aracı hâline getirildiğinde, insanlar bu kavramlara olan güvenlerini kaybedebilirler. Bu durumun önüne geçebilmek için bireylerin bilinçli olması, eleştirel düşünme becerilerini geliştirmesi ve olayları sadece sloganlar üzerinden değil, sonuçlarıyla birlikte değerlendirmesi gerekmektedir. Sağlıklı ve güçlü bir toplum ancak değerlerini koruyabildiği ölçüde varlığını sürdürebilir.

Dipnotlar

• Kur’ân-ı Kerîm, el-Bakara 2/188; et-Tevbe 9/34.
• , “Kim ilmi dünya menfaati için öğrenirse...” hadis rivayetleri için bkz. Ebû Dâvûd, İlim, 12.
• , İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, md. 1-2.
• Kur’ân-ı Kerîm, el-Hucurât 49/6.